CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism) to mechanizm wyrównawczy na granicach UE, który nakłada opłatę za emisje CO₂ zawarte w importowanych towarach. EU ETS (European Union Emissions Trading System) to system handlu uprawnieniami do emisji, obowiązujący instalacje przemysłowe i energetyczne w UE. Oba narzędzia mają ograniczać emisje gazów cieplarnianych, ale CBAM dotyczy importu, a ETS – produkcji wewnątrz Unii.

Najważniejsze punkty

• CBAM obejmuje import wybranych towarów (stal, cement, aluminium, nawozy, energię elektryczną, wodór) i wymaga od importerów rozliczenia emisji zawartych w produktach.
• EU ETS to rynek uprawnień do emisji CO₂ dla instalacji w UE – kto emituje, musi posiadać odpowiednią liczbę uprawnień (EUA).
• CBAM ma zapobiegać „ucieczce emisji” (carbon leakage) – przenoszeniu produkcji poza UE do krajów o luźniejszych normach klimatycznych.
• Oba systemy są ze sobą powiązane: cena certyfikatów CBAM jest oparta na cenie uprawnień ETS.
• Okres przejściowy CBAM trwa do końca 2025 roku (tylko raportowanie), pełne opłaty zaczną obowiązywać od 2026 roku.
• Firmy importujące objęte towary muszą rejestrować się jako „zgłaszający CBAM” i składać kwartalne deklaracje.
• Znajomość obu mechanizmów jest kluczowa dla importerów, producentów i firm handlujących z krajami spoza UE.

Czym jest EU ETS?

EU ETS (European Union Emissions Trading System) to pierwszy i największy na świecie system handlu uprawnieniami do emisji gazów cieplarnianych. Działa od 2005 roku i obejmuje instalacje energetyczne, przemysłowe oraz lotnictwo w krajach UE, Norwegii, Islandii i Liechtensteinie.

Jak działa EU ETS?

1. Limit emisji (cap): UE ustala maksymalną ilość CO₂, jaką mogą wyemitować wszystkie objęte instalacje. Limit ten jest corocznie obniżany.
2. Uprawnienia do emisji (EUA): Każde uprawnienie (European Union Allowance) daje prawo do wyemitowania 1 tony CO₂. Instalacje muszą posiadać tyle uprawnień, ile ton CO₂ wyemitują.
3. Handel: Firmy mogą kupować i sprzedawać uprawnienia na rynku. Kto redukuje emisje poniżej limitu, może sprzedać nadwyżkę; kto przekracza – musi dokupić.
4. Kary: Brak wystarczającej liczby uprawnień skutkuje wysokimi karami finansowymi.

Kogo dotyczy EU ETS?

• Elektrownie i ciepłownie
• Rafinerie
• Huty stali i aluminium
• Cementownie, wapienniki
• Zakłady chemiczne (np. produkcja amoniaku, kwasu azotowego)
• Linie lotnicze (loty w obrębie EOG)

Czym jest CBAM?

CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism) to mechanizm dostosowawczy na granicach UE, wprowadzony rozporządzeniem UE 2023/956. Jego celem jest wyrównanie kosztów emisji CO₂ między producentami unijnymi (objętymi EU ETS) a importerami towarów z krajów trzecich.

Zobacz naszą ofertę: raportowanie CBAM

Jak działa CBAM?

1. Objęte towary: CBAM dotyczy importu wybranych produktów o wysokiej emisyjności: stali, żelaza, cementu, aluminium, nawozów, energii elektrycznej i wodoru (wraz z niektórymi produktami pochodnymi).
2. Obliczanie emisji: Importer musi ustalić, ile CO₂ zostało wyemitowane podczas produkcji towaru (tzw. emisje wbudowane).
3. Certyfikaty CBAM: Za te emisje importer kupuje certyfikaty CBAM, których cena jest powiązana z ceną uprawnień ETS.
4. Odliczenia: Jeśli w kraju pochodzenia towaru producent już zapłacił za emisje (np. w lokalnym systemie handlu emisjami), importer może odliczyć tę kwotę.

Kogo dotyczy CBAM?

• Importerów towarów objętych CBAM do UE
• Przedstawicieli celnych działających w imieniu importerów
• Producentów spoza UE eksportujących do Unii (pośrednio – muszą dostarczać dane o emisjach)

Kluczowe różnice między CBAM a EU ETS

Cecha	EU ETS	CBAM
Zakres terytorialny	Instalacje w UE/EOG	Import towarów do UE
Kogo obejmuje	Operatorzy instalacji przemysłowych/energetycznych	Importerzy wybranych towarów
Mechanizm	Handel uprawnieniami do emisji (cap-and-trade)	Opłata graniczna za emisje wbudowane
Cel	Redukcja emisji w UE	Zapobieganie ucieczce emisji (carbon leakage)
Instrument	Uprawnienia EUA	Certyfikaty CBAM
Cena	Rynkowa (giełda, aukcje)	Oparta na średniej cenie EUA
Obowiązuje od	2005	Raportowanie od X 2023, opłaty od 2026

Jak CBAM i ETS współpracują?

CBAM i EU ETS są komplementarne:

• ETS nakłada koszty emisji na producentów w UE.
• CBAM nakłada analogiczne koszty na importerów, aby uniknąć sytuacji, w której produkcja przenosi się poza UE do krajów bez opłat za CO₂.
• Cena certyfikatów CBAM jest kalkulowana na podstawie średniej tygodniowej ceny uprawnień ETS, co zapewnia spójność obu systemów.
• W miarę jak bezpłatne uprawnienia ETS dla unijnych producentów będą wygaszane (do 2034 roku), CBAM będzie w pełni wyrównywał warunki konkurencji.

Słowniczek pojęć

• CBAM – Carbon Border Adjustment Mechanism; mechanizm dostosowawczy na granicach UE, nakładający opłatę za emisje CO₂ w importowanych towarach.
• EU ETS – European Union Emissions Trading System; unijny system handlu uprawnieniami do emisji gazów cieplarnianych.
• EUA – European Union Allowance; uprawnienie do emisji 1 tony CO₂ w ramach EU ETS.
• Certyfikat CBAM – instrument potwierdzający uiszczenie opłaty za emisje wbudowane w importowany towar.
• Emisje wbudowane – ilość CO₂ wyemitowana podczas produkcji towaru (ang. embedded emissions).
• Carbon leakage – ucieczka emisji; przenoszenie produkcji do krajów o mniej restrykcyjnych przepisach klimatycznych.
• Zgłaszający CBAM – podmiot zarejestrowany w UE, uprawniony do importu towarów objętych CBAM i składania deklaracji.
• KOBiZE – Krajowy Ośrodek Bilansowania i Zarządzania Emisjami; polska instytucja nadzorująca m.in. EU ETS.
• PUESC – Platforma Unijna do Ewidencji i Sprzedaży Certyfikatów CBAM (ang. CBAM Registry).
• Kody CN – Nomenklatura Scalona; ośmiocyfrowe kody klasyfikacji towarów w UE, określające, czy produkt jest objęty CBAM.

Etapy wdrażania CBAM

Okres przejściowy (1 października 2023 – 31 grudnia 2025)

• Obowiązek: Tylko raportowanie emisji wbudowanych w importowanych towarach.
• Brak opłat: Importerzy nie płacą jeszcze za certyfikaty CBAM.
• Deklaracje: Składane kwartalnie do PUESC.
• Cel: Zebranie danych, przygotowanie firm i administracji.

Okres definitywny (od 1 stycznia 2026)

• Obowiązek: Zakup certyfikatów CBAM odpowiadających emisjom wbudowanym.
• Rejestracja: Importerzy muszą być zarejestrowani jako zgłaszający CBAM.
• Deklaracja roczna: Składana do 31 maja każdego roku za rok poprzedni.
• Wygaszanie bezpłatnych uprawnień ETS: Stopniowe (2026–2034), równolegle z pełnym uruchomieniem CBAM.

Kto musi się zarejestrować i jak?

Importerzy objęci CBAM

Jeśli importujesz towary z listy CBAM (stal, cement, aluminium, nawozy, energię elektryczną, wodór), musisz:

1. Zarejestrować się jako zgłaszający CBAM w krajowym organie właściwym (w Polsce: Ministerstwo Klimatu i Środowiska lub wskazana instytucja).
2. Uzyskać autoryzację – wymaga m.in. zabezpieczenia finansowego.
3. Składać deklaracje kwartalne (okres przejściowy) lub roczne (od 2026).
4. Kupować certyfikaty CBAM (od 2026) w krajowym rejestrze.

Przedstawiciele celni

Mogą działać w imieniu importera, jeśli uzyskają odpowiednie pełnomocnictwo i autoryzację CBAM.

Najczęstsze wątpliwości

Czy moja firma jest objęta CBAM?
Sprawdź kody CN importowanych towarów w załączniku I rozporządzenia CBAM. Jeśli importujesz stal, cement, aluminium, nawozy, energię elektryczną lub wodór – prawdopodobnie tak.

Czy muszę płacić podwójnie – CBAM i cło?
Nie. CBAM to dodatkowa opłata za emisje, niezależna od ceł. Oba obowiązki mogą występować równolegle, ale dotyczą różnych aspektów (cło – wartość towaru, CBAM – emisje CO₂).

Skąd wziąć dane o emisjach wbudowanych?
Od producenta towaru spoza UE. Jeśli producent nie dostarczy danych, możesz użyć wartości domyślnych (zwykle wyższych, co zwiększa koszt).

Czy CBAM dotyczy eksportu z UE?
Nie. CBAM obejmuje wyłącznie import do UE.

Błędy i pułapki

• Brak rejestracji na czas – import towarów CBAM bez autoryzacji może skutkować karami i wstrzymaniem odprawy celnej.
• Używanie wartości domyślnych zamiast rzeczywistych emisji – wartości domyślne są zazwyczaj wyższe, co podnosi koszt certyfikatów CBAM.
• Nieuwzględnienie emisji pośrednich – np. energii elektrycznej zużytej w produkcji; od 2026 roku będą one obowiązkowe w kalkulacji.
• Brak dokumentacji od dostawcy – bez danych o emisjach trudno będzie rozliczyć CBAM; warto już teraz wymagać od dostawców odpowiednich informacji.
• Mylenie CBAM z EU ETS – to dwa różne systemy; instalacja w UE podlega ETS, import towarów – CBAM.
• Zakładanie, że CBAM nie dotyczy małych firm – jeśli importujesz objęte towary, wielkość firmy nie ma znaczenia (choć mogą istnieć uproszczenia dla małych importerów).
• Ignorowanie okresu przejściowego – nawet jeśli nie płacisz jeszcze za certyfikaty, musisz raportować emisje; brak raportowania = kary.

Co dalej? Konkretne kroki

1. Sprawdź kody CN swoich importowanych towarów – czy są na liście CBAM (załącznik I rozporządzenia 2023/956).
2. Skontaktuj się z dostawcami spoza UE – poproś o dane dotyczące emisji wbudowanych w produkty (metoda produkcji, zużycie energii, emisje bezpośrednie i pośrednie).
3. Zarejestruj się jako zgłaszający CBAM – jeśli jeszcze tego nie zrobiłeś, a importujesz objęte towary.
4. Przygotuj procesy wewnętrzne – zbieranie danych, kalkulacja emisji, składanie deklaracji (możesz potrzebować wsparcia konsultanta lub systemu IT).
5. Monitoruj ceny EUA – cena certyfikatów CBAM będzie od nich zależna; warto śledzić rynek, aby planować koszty.
6. Rozważ szkolenie lub audyt CBAM – jeśli temat jest nowy dla Twojej firmy, warto skonsultować się z ekspertem, aby uniknąć błędów i kar.
7. Śledź zmiany legislacyjne – przepisy CBAM mogą być precyzowane aktami wykonawczymi i wytycznymi Komisji Europejskiej.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

1. Czy CBAM zastępuje EU ETS?
Nie. CBAM i EU ETS działają równolegle. ETS dotyczy instalacji w UE, CBAM – importu towarów do UE.

2. Kiedy zaczną obowiązywać opłaty CBAM?
Pełne opłaty (zakup certyfikatów) zaczną obowiązywać od 1 stycznia 2026 roku. Do końca 2025 obowiązuje tylko raportowanie.

3. Jakie towary są objęte CBAM?
Stal, żelazo, cement, aluminium, nawozy, energia elektryczna, wodór oraz wybrane produkty pochodne (np. śruby stalowe, wyroby z aluminium). Pełna lista w załączniku I rozporządzenia CBAM.

4. Czy mogę odliczyć opłaty za CO₂ zapłacone w kraju pochodzenia towaru?
Tak, jeśli w kraju pochodzenia obowiązuje system opłat za emisje (np. lokalny ETS) i posiadasz odpowiednią dokumentację.

5. Co jeśli producent nie poda mi danych o emisjach?
Możesz użyć wartości domyślnych określonych przez Komisję Europejską. Są one zazwyczaj wyższe niż rzeczywiste emisje, co zwiększa koszt certyfikatów CBAM.

6. Czy CBAM dotyczy towarów tranzytowych przez UE?
Nie, jeśli towary są w tranzycie i nie są wprowadzane do obrotu w UE (procedura tranzytu celnego).

7. Jakie kary grożą za nieprzestrzeganie CBAM?
Kary mogą obejmować grzywny (od 10 do 50 euro za każdą tonę CO₂ nierozliczoną), cofnięcie autoryzacji zgłaszającego, a także wstrzymanie odprawy celnej.

8. Gdzie mogę znaleźć oficjalne wytyczne?
Na stronie Komisji Europejskiej (DG TAXUD), w rejestrze PUESC oraz u krajowego organu właściwego (w Polsce: Ministerstwo Klimatu i Środowiska).

Źródła do weryfikacji

• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/956 – podstawowy akt prawny dotyczący CBAM
• Dyrektywa 2003/87/WE – ustanawiająca EU ETS (z późniejszymi zmianami)
• Komisja Europejska, DG TAXUD – oficjalne wytyczne i dokumenty dotyczące CBAM
• PUESC (CBAM Registry) – platforma unijna do rejestracji i zakupu certyfikatów CBAM
• Ministerstwo Klimatu i Środowiska (Polska) – krajowy organ właściwy ds. CBAM
• KOBiZE (Krajowy Ośrodek Bilansowania i Zarządzania Emisjami) – informacje o EU ETS w Polsce
• Akty wykonawcze Komisji Europejskiej – szczegółowe przepisy techniczne dotyczące metodyki obliczania emisji wbudowanych
• Oficjalne FAQ Komisji Europejskiej – odpowiedzi na najczęstsze pytania dotyczące CBAM i ETS

Jeśli chcesz upewnić się, że Twoja firma jest przygotowana na wymogi CBAM i EU ETS, rozważ skorzystanie z konsultacji eksperckiej, szkolenia dla zespołu lub audytu procesów importowych. Dobrze przygotowana firma uniknie kar, zoptymalizuje koszty i zyska przewagę konkurencyjną w nowej rzeczywistości klimatycznej UE.