Mechanizm CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism) to unijny system wyrównywania cen emisji CO₂, który nakłada opłaty na import towarów z krajów o mniej restrykcyjnej polityce klimatycznej. Działa na zasadzie zakupu certyfikatów CBAM przez importerów, których cena odpowiada kosztom emisji w systemie EU ETS. Mechanizm obejmuje wybrane sektory (stal, cement, aluminium, nawozy, energię elektryczną, wodór) i ma zapobiegać przenoszeniu produkcji do krajów o niższych standardach ekologicznych.

Najważniejsze punkty

• Od 2026 roku obowiązuje pełny system opłat – okres przejściowy (2023–2025) to tylko raportowanie; od 2026 trzeba kupować certyfikaty CBAM
• Dotyczy 6 sektorów wysokoemisyjnych – cement, żelazo i stal, aluminium, nawozy, energia elektryczna, wodór oraz wybrane produkty pochodne
• Importerzy muszą się zarejestrować – jako upoważniony zgłaszający CBAM i składać kwartalne deklaracje z danymi o emisjach
• Cena certyfikatu CBAM = średnia cena EU ETS – obliczana co tydzień na podstawie aukcji uprawnień do emisji w UE
• Można odliczyć opłaty zapłacone w kraju pochodzenia – jeśli kraj eksportu ma własny system opłat za CO₂, importerzy mogą uniknąć podwójnego opodatkowania
• Brak bezpłatnych uprawnień dla importerów – w przeciwieństwie do producentów unijnych, którzy stopniowo tracą darmowe limity
• Mechanizm ma zapobiegać ucieczce emisji – chroni europejskich producentów przed nieuczciwą konkurencją z krajów o niższych standardach

Czym jest mechanizm CBAM?

CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism) to instrument polityki klimatycznej Unii Europejskiej, który ma chronić europejskich producentów przed nieuczciwą konkurencją z krajów o niższych standardach emisyjnych.

Główny cel to zapobiec tzw. „ucieczce emisji” (carbon leakage) – sytuacji, w której firmy przenoszą produkcję poza UE, by uniknąć kosztów związanych z emisją CO₂, a następnie sprowadzają towary z powrotem na rynek unijny.

Mechanizm działa jako system opłat granicznych. Importerzy towarów z krajów trzecich muszą kupić certyfikaty CBAM odpowiadające emisjom CO₂ wbudowanym w sprowadzane produkty. Dzięki temu koszt importu staje się porównywalny z kosztem produkcji w UE, gdzie obowiązuje system handlu uprawnieniami do emisji (EU ETS).

W praktyce oznacza to, że jeśli sprowadzasz stal z kraju, gdzie producenci nie płacą za emisje CO₂, musisz wyrównać tę różnicę kupując certyfikaty CBAM. Dzięki temu europejscy producenci stali, którzy płacą za emisje w ramach EU ETS, nie są w gorszej sytuacji konkurencyjnej.

Zobacz naszą ofertę: Raporty CBAM

Jak działa mechanizm CBAM – krok po kroku

Krok 1: Identyfikacja towarów objętych CBAM

Sprawdź, czy importowany towar należy do jednej z kategorii:

• Cement (kody CN 2507–2523)
• Żelazo i stal (CN 72, 73)
• Aluminium (CN 76)
• Nawozy (CN 28, 31)
• Energia elektryczna (CN 2716)
• Wodór (CN 2804)

Uwaga: Lista może się rozszerzać – Komisja Europejska planuje objąć kolejne sektory.

Krok 2: Rejestracja jako upoważniony zgłaszający CBAM

Importerzy muszą uzyskać status upoważnionego zgłaszającego CBAM w swoim kraju UE. W Polsce za rejestrację odpowiada właściwy organ celny. Bez tego statusu nie można importować towarów objętych CBAM.

Proces rejestracji wymaga złożenia wniosku z danymi firmy, informacjami o planowanych importach oraz wykazania się odpowiednią zdolnością finansową i organizacyjną.

Krok 3: Obliczenie emisji wbudowanych

Dla każdej partii towaru trzeba ustalić:

• Emisje bezpośrednie – CO₂ wyemitowane podczas produkcji towaru
• Emisje pośrednie – CO₂ z energii elektrycznej zużytej w procesie produkcji (dotyczy wybranych produktów)

Dane pochodzą od producenta/eksportera lub z wartości domyślnych (zwykle wyższych, więc opłaca się uzyskać rzeczywiste dane).

Producent powinien dostarczyć dokumentację zawierającą szczegółowe informacje o procesie produkcyjnym i związanych z nim emisjach. Jeśli tego nie zrobi, musisz zastosować wartości domyślne ustalone przez Komisję Europejską, które są zazwyczaj niekorzystne.

Krok 4: Zakup certyfikatów CBAM

Importerzy kupują certyfikaty CBAM na platformie zarządzanej przez Komisję Europejską. Liczba certyfikatów odpowiada liczbie ton CO₂ wbudowanych w towar.

Cena certyfikatu to średnia tygodniowa cena uprawnień EU ETS z poprzedniego tygodnia. Oznacza to, że cena zmienia się regularnie i trzeba ją monitorować.

Krok 5: Złożenie deklaracji CBAM

Do 31 maja każdego roku importerzy składają roczną deklarację CBAM zawierającą:

• Ilość i rodzaj importowanych towarów
• Całkowitą emisję wbudowaną
• Liczbę zwróconych certyfikatów CBAM

Jeśli importerzy zapłacili za emisje w kraju pochodzenia towaru (np. w ramach lokalnego systemu handlu emisjami), mogą odliczyć tę kwotę. Wymaga to jednak odpowiedniej dokumentacji i weryfikacji.

Krok 6: Zwrot certyfikatów

Po złożeniu deklaracji importerzy zwracają odpowiednią liczbę certyfikatów CBAM. Niewykorzystane certyfikaty można odsprzedać lub przenieść na kolejny rok (z ograniczeniami).

System działa podobnie jak EU ETS – certyfikaty są elektroniczne i zarządzane przez centralną platformę.

Kogo dotyczy mechanizm CBAM?

Importerzy towarów objętych CBAM

To główna grupa, na którą spadają obowiązki. Jeśli sprowadzasz do UE cement, stal, aluminium, nawozy, energię elektryczną lub wodór z krajów trzecich, musisz się zarejestrować, kupować certyfikaty i składać deklaracje.

Producenci spoza UE (eksporterzy)

Choć formalnie nie mają bezpośrednich obowiązków wobec UE, w praktyce muszą dostarczać importerom dane o emisjach wbudowanych. Mogą też uzyskać certyfikację swoich procesów produkcyjnych, co ułatwia współpracę z importerami.

Przedstawiciele celni

Mogą działać w imieniu importerów, jeśli uzyskają odpowiednie upoważnienie CBAM. To rozwiązanie szczególnie przydatne dla małych firm, które nie mają zasobów do samodzielnej obsługi CBAM.

Producenci w UE

Nie podlegają CBAM, ale stopniowo tracą bezpłatne uprawnienia EU ETS, co zwiększa ich koszty. CBAM ma wyrównać warunki konkurencji między nimi a importerami.

Wyjątki: Towary z krajów objętych EU ETS (np. Norwegia, Islandia, Liechtenstein) oraz z krajów, które mają równoważny system opłat za emisje i podpisały z UE odpowiednią umowę.

Harmonogram wdrażania CBAM

2023–2025: Okres przejściowy

W tym czasie obowiązuje tylko raportowanie emisji. Importerzy muszą składać kwartalne sprawozdania z danymi o emisjach wbudowanych w importowane towary, ale nie płacą jeszcze za certyfikaty CBAM. To czas na przygotowanie się do pełnego systemu.

2026: Start pełnego systemu

Od 1 stycznia 2026 roku importerzy muszą kupować certyfikaty CBAM. Jednocześnie rozpoczyna się stopniowe wycofywanie bezpłatnych uprawnień EU ETS dla producentów unijnych.

2026–2034: Stopniowe wdrażanie

Bezpłatne uprawnienia EU ETS będą redukowane o 10% rocznie, aż do całkowitego wycofania w 2034 roku. W tym samym tempie rośnie obciążenie CBAM dla importerów.

Po 2034: Pełne wdrożenie

Brak bezpłatnych uprawnień EU ETS, pełna opłata CBAM. System działa w pełni, wyrównując warunki konkurencji między producentami unijnymi a importerami.

Jak oblicza się opłatę CBAM?

Podstawowy wzór to:

Opłata CBAM = Emisje wbudowane (tony CO₂) × Cena certyfikatu CBAM (EUR/tonę)

Emisje wbudowane to suma emisji bezpośrednich i pośrednich (jeśli dotyczy). Emisje bezpośrednie pochodzą z procesu produkcyjnego, a pośrednie z energii elektrycznej zużytej w produkcji.

Cena certyfikatu CBAM to średnia tygodniowa cena uprawnień EU ETS. Jest publikowana regularnie i zmienia się w zależności od sytuacji na rynku emisji.

Odliczenia:

Jeśli w kraju pochodzenia zapłacono opłatę za emisje (np. podatek węglowy, system handlu emisjami), można odliczyć tę kwotę od należności CBAM. Wymaga to udokumentowania i weryfikacji przez organy UE.

Nie można jednak odliczyć więcej niż wynosi opłata CBAM – system nie przewiduje zwrotów ani nadpłat.

Przykład działania CBAM

Polska firma importuje 100 ton stali z Turcji.

Emisje wbudowane: Producent turecki dostarcza dane – 2 tony CO₂ na tonę stali, co daje łącznie 200 ton CO₂.

Cena certyfikatu CBAM: Średnia cena EU ETS w danym tygodniu wynosi 80 EUR za tonę CO₂.

Koszt certyfikatów: 200 ton × 80 EUR = 16 000 EUR

Odliczenie: Turcja nie ma systemu opłat za emisje – brak odliczeń.

Do zapłaty: 16 000 EUR

Importerzy kupują certyfikaty CBAM za 16 000 EUR i zwracają je przy rocznej deklaracji. Ten koszt zwiększa cenę importowanej stali, wyrównując ją z kosztem produkcji w UE, gdzie producenci płacą za emisje w ramach EU ETS.

Definicje i pojęcia – mini-słowniczek

CBAM – Carbon Border Adjustment Mechanism, mechanizm dostosowywania cen emisji na granicy UE. System opłat dla importerów towarów z krajów o niższych standardach emisyjnych.

EU ETS – European Union Emissions Trading System, unijny system handlu uprawnieniami do emisji CO₂. Producenci w UE muszą kupować uprawnienia za każdą tonę wyemitowanego CO₂.

Certyfikat CBAM – Elektroniczny dokument potwierdzający prawo do importu towaru z określoną emisją wbudowaną. Kupuje się go na platformie zarządzanej przez Komisję Europejską.

Emisje wbudowane – Całkowita ilość CO₂ wyemitowana podczas produkcji towaru, obejmująca emisje bezpośrednie i pośrednie.

Kody CN – Nomenklatura Scalona (Combined Nomenclature), system klasyfikacji towarów w UE. Służy do identyfikacji produktów objętych CBAM.

Carbon leakage – Ucieczka emisji, przenoszenie produkcji do krajów o niższych standardach ekologicznych w celu uniknięcia kosztów związanych z emisją CO₂.

Wartości domyślne – Standardowe wskaźniki emisji stosowane, gdy brak danych rzeczywistych od producenta. Zwykle są wyższe niż rzeczywiste emisje, co zwiększa koszty.

Upoważniony zgłaszający CBAM – Status nadawany importerom przez organy celne, uprawniający do importu towarów objętych CBAM i składania deklaracji.

Najczęstsze błędy i pułapki

Brak rejestracji na czas

Bez statusu upoważnionego zgłaszającego CBAM nie można importować towarów objętych mechanizmem. Proces rejestracji może trwać kilka tygodni, więc trzeba zaplanować to z wyprzedzeniem.

Używanie wartości domyślnych zamiast rzeczywistych danych

Wartości domyślne są zazwyczaj wyższe niż rzeczywiste emisje, co zwiększa koszty certyfikatów CBAM. Warto uzyskać od producenta dokładne dane o emisjach i odpowiednią dokumentację.

Pomijanie emisji pośrednich

Dla niektórych produktów (np. cement, nawozy) trzeba uwzględnić emisje z energii elektrycznej zużytej w produkcji. Pominięcie ich prowadzi do błędnych obliczeń i potencjalnych kar.

Brak dokumentacji odliczeń

Jeśli producent zapłacił za emisje w kraju pochodzenia, trzeba to udokumentować zgodnie z wymogami UE. Bez odpowiedniej dokumentacji nie będzie możliwości odliczenia tych kosztów.

Spóźnione składanie deklaracji

Termin to 31 maja każdego roku. Opóźnienie może skutkować karami finansowymi i problemami z kolejnymi importami.

Niewłaściwa klasyfikacja towaru

Błędne kody CN mogą prowadzić do nieprawidłowego obliczenia opłaty lub pominięcia obowiązku CBAM. Warto zweryfikować klasyfikację z organem celnym.

Zakup zbyt małej liczby certyfikatów

Niedobór certyfikatów przy składaniu deklaracji oznacza konieczność dokupienia po potencjalnie wyższej cenie plus możliwe kary. Lepiej kupować z niewielkim zapasem.

Brak monitorowania cen EU ETS

Cena certyfikatów CBAM zmienia się co tydzień. Brak monitorowania może prowadzić do nieoczekiwanych kosztów i problemów z budżetowaniem.

FAQ – najczęstsze pytania

Czy małe firmy też muszą stosować CBAM?

Tak, jeśli importują towary objęte CBAM. Nie ma progu wartości ani ilości – mechanizm dotyczy wszystkich importerów, niezależnie od wielkości firmy. Małe firmy mogą korzystać z przedstawicieli celnych, którzy przejmą obowiązki związane z CBAM.

Co jeśli producent spoza UE nie poda danych o emisjach?

Wtedy stosuje się wartości domyślne ustalone przez Komisję Europejską. Są one zazwyczaj wyższe niż rzeczywiste emisje, co zwiększa koszt certyfikatów CBAM. Warto negocjować z dostawcami, by dostarczali zweryfikowane dane – to w interesie obu stron.

Czy CBAM dotyczy towarów kupowanych online (e-commerce)?

Tak, jeśli towary należą do objętych kategorii i są importowane spoza UE. Platformy e-commerce lub kurierzy mogą pełnić rolę importerów i odpowiadać za CBAM – zależy to od modelu biznesowego i umów. Warto to wyjaśnić przed zakupem.

Czy można przenieść niewykorzystane certyfikaty CBAM na kolejny rok?

Tak, ale z ograniczeniami. Certyfikaty można przenieść, jeśli nie upłynął ich termin ważności. Można je też odsprzedać innym importerom na platformie CBAM, co daje pewną elastyczność w zarządzaniu kosztami.

Co się stanie, jeśli nie kupię certyfikatów CBAM?

Brak certyfikatów lub niezłożenie deklaracji skutkuje karami finansowymi – do 3–5-krotności wartości brakujących certyfikatów (zależy od przepisów krajowych). Ponadto możliwe jest wstrzymanie importu i utrata statusu upoważnionego zgłaszającego.

Czy CBAM zastępuje cła?

Nie. CBAM to dodatkowa opłata związana z emisjami CO₂, niezależna od ceł i innych opłat importowych. Importerzy płacą zarówno cła, jak i CBAM. To dwa osobne systemy z różnymi celami.

Jak sprawdzić, czy mój towar jest objęty CBAM?

Sprawdź kod CN (Nomenklatura Scalona) towaru w dokumentach celnych. Porównaj go z listą kodów objętych CBAM (dostępną na stronie Komisji Europejskiej lub w rozporządzeniu CBAM). W razie wątpliwości skonsultuj się z organem celnym lub doradcą.

Czy kraje spoza UE mogą być zwolnione z CBAM?

Tak, jeśli kraj ma równoważny system opłat za emisje CO₂ i podpisze z UE umowę o wzajemnym uznawaniu, lub jeśli jest częścią EU ETS (np. Norwegia, Islandia, Liechtenstein). Obecnie takie umowy są w fazie negocjacji z wybranymi partnerami.

Co dalej? – konkretne następne kroki

Zidentyfikuj towary

Sprawdź, czy Twoje importy należą do kategorii objętych CBAM. Przejrzyj kody CN w dokumentach celnych i porównaj je z listą produktów objętych mechanizmem.

Zarejestruj się jako upoważniony zgłaszający CBAM

Skontaktuj się z organem celnym w swoim kraju (w Polsce: Krajowa Administracja Skarbowa). Przygotuj dokumenty firmy i informacje o planowanych importach.

Zbierz dane o emisjach

Poproś dostawców i producentów o dokumentację emisji wbudowanych. Wyjaśnij im, że to w ich interesie – wartości domyślne są wyższe i mogą sprawić, że ich produkty staną się mniej konkurencyjne.

Monitoruj ceny EU ETS

Śledź średnie tygodniowe ceny uprawnień, by planować zakup certyfikatów CBAM. Możesz to robić przez stronę Komisji Europejskiej lub specjalistyczne serwisy.

Wdroż procedury wewnętrzne

Ustal, kto w firmie odpowiada za CBAM, jak będą gromadzone dane, kto składa deklaracje. Stwórz harmonogram działań i checklistę obowiązków.

Rozważ wsparcie eksperta

Jeśli import jest złożony lub dotyczy wielu kategorii towarów, skonsultuj się z doradcą ds. CBAM lub przedstawicielem celnym. Koszt doradztwa może być niższy niż kary za błędy.

Przygotuj budżet

Oszacuj dodatkowe koszty związane z zakupem certyfikatów CBAM i uwzględnij je w kalkulacji cen. Może to wpłynąć na rentowność importu i wymagać renegocjacji umów z dostawcami.

Źródła do weryfikacji

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/956 – podstawowy akt prawny ustanawiający CBAM. Zawiera szczegółowe zasady działania mechanizmu, definicje i obowiązki.

Komisja Europejska – sekcja CBAM – oficjalne wytyczne, FAQ, lista kodów CN objętych mechanizmem, informacje o platformie certyfikatów.

Krajowa Administracja Skarbowa (KAS) – informacje o rejestracji i procedurach w Polsce, kontakt do właściwych organów celnych.

Platforma CBAM – system elektroniczny do zakupu i zarządzania certyfikatami, składania deklaracji i monitorowania obowiązków.

Rozporządzenia wykonawcze Komisji – szczegółowe zasady obliczania emisji, wartości domyślne, procedury weryfikacji danych od producentów.

Oficjalne publikacje EU ETS – dane o cenach uprawnień do emisji, statystyki rynku, prognozy cenowe.

Uwaga: Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej ani podatkowej. Przepisy CBAM mogą się zmieniać, a ich interpretacja zależy od indywidualnej sytuacji importera. W razie wątpliwości skonsultuj się z organem celnym, doradcą prawnym lub ekspertem ds. CBAM.