Scope 1 i Scope 2 — jak policzyć emisje gazów cieplarnianych w firmie i co z tym zrobić w VSME

Emisje gazów cieplarnianych to jeden z pierwszych wskaźników środowiskowych, o które pytają kontrahenci, banki i audytorzy ESG. Jeśli Twoja firma wdraża standard VSME lub przygotowuje się do raportowania środowiskowego, obliczenie Scope 1 i Scope 2 to punkt startowy — nie opcja.

Dobra wiadomość: dla większości MŚP te obliczenia są prostsze, niż się wydaje. Wymagają jednak zebrania konkretnych danych, zrozumienia metodyki i świadomości, co z tymi liczbami zrobić dalej.

W skrócie

• Scope 1 to emisje bezpośrednie — powstają ze źródeł, które firma kontroluje (np. własne kotłownie, flota, procesy technologiczne).
• Scope 2 to emisje pośrednie — wynikają z zakupu energii elektrycznej lub ciepła z zewnątrz.
• Oba zakresy są wymagane w standardzie VSME (moduł środowiskowy) i stanowią podstawę śladu węglowego firmy.
• Do obliczeń potrzebne są dane o zużyciu (np. litry paliwa, MWh energii) oraz odpowiednie współczynniki emisji.
• Wynik wyrażany jest w tonach ekwiwalentu CO₂ (tCO₂e).

Czym są Scope 1 i Scope 2 — definicje bez żargonu

Podział na zakresy emisji pochodzi z GHG Protocol — międzynarodowego standardu rachunkowości emisji gazów cieplarnianych, który jest podstawą metodyczną zarówno dla ESRS, jak i VSME.

Scope 1 — emisje bezpośrednie

Scope 1 obejmuje emisje, które powstają bezpośrednio w wyniku działalności firmy — ze źródeł będących jej własnością lub przez nią kontrolowanych.

Przykłady:

• spalanie gazu ziemnego w kotłowni lub piecu produkcyjnym,
• zużycie paliwa przez własną flotę samochodową (samochody służbowe, ciężarówki, wózki widłowe na LPG),
• emisje z procesów technologicznych (np. spawanie, malowanie, chłodnictwo z czynnikami HFC),
• agregaty prądotwórcze zasilane olejem napędowym.

Jeśli firma nie posiada własnych źródeł spalania ani floty — Scope 1 może być bliski zeru. To częsty przypadek w firmach usługowych i biurowych.

Scope 2 — emisje pośrednie z energii

Scope 2 obejmuje emisje związane z zakupem energii elektrycznej, ciepła, chłodu lub pary z zewnętrznych źródeł. Firma sama nie spala paliwa — ale elektrownia lub ciepłownia, która dostarcza jej energię, robi to w jej imieniu.

Przykłady:

• energia elektryczna pobrana z sieci do oświetlenia, maszyn, serwerów,
• ciepło sieciowe (miejska sieć ciepłownicza),
• chłód z zewnętrznej instalacji.

Scope 2 jest szczególnie istotny dla firm energochłonnych — produkcyjnych, logistycznych, handlowych z dużymi powierzchniami magazynowymi.

Dlaczego Scope 1 i Scope 2 pojawiają się w VSME

VSME (Voluntary Sustainability Reporting Standard for SMEs) to standard raportowania ESG opracowany przez EFRAG, dedykowany małym i średnim przedsiębiorstwom. Nie jest obowiązkowy z mocy prawa dla MŚP, ale w praktyce staje się wymagany — bo duże firmy objęte CSRD i ESRS muszą zbierać dane środowiskowe od swoich dostawców i podwykonawców.

W module środowiskowym VSME (sekcja E1) firma powinna ujawnić:

• całkowite emisje gazów cieplarnianych w Scope 1 i Scope 2,
• metodę obliczenia (podejście oparte na lokalizacji lub na rynku dla Scope 2),
• ewentualne działania redukcyjne lub cele klimatyczne.

Innymi słowy: jeśli Twój kontrahent raportuje według ESRS, prawdopodobnie poprosi Cię o te dane. Banki i fundusze inwestycyjne coraz częściej zadają te same pytania przy ocenie ryzyka ESG.

Jak policzyć Scope 1 — krok po kroku

Obliczanie emisji Scope 1 opiera się na prostym wzorze:

Emisja [tCO₂e] = Aktywność [jednostka] × Współczynnik emisji [tCO₂e/jednostkę]

Krok 1: Zidentyfikuj źródła emisji

Zrób listę wszystkich źródeł spalania i procesów w firmie:

• kotłownia gazowa lub olejowa,
• flota pojazdów (z podziałem na rodzaj paliwa),
• agregaty awaryjne,
• procesy technologiczne emitujące gazy (np. spawanie, chłodnictwo).

Krok 2: Zbierz dane o zużyciu

Dla każdego źródła potrzebujesz danych ilościowych za dany rok:

• faktury za gaz (m³ lub MWh),
• ewidencja tankowania pojazdów (litry paliwa według rodzaju),
• dokumentacja techniczna procesów (np. ilość czynnika chłodniczego uzupełnionego w instalacji).

Krok 3: Dobierz współczynniki emisji

Współczynniki emisji to przeliczniki, które mówią, ile CO₂e powstaje z jednostki paliwa lub działalności. Publikują je m.in.:

• KOBIZE (Krajowy Ośrodek Bilansowania i Zarządzania Emisjami) — dla polskich firm to podstawowe źródło,
• IPCC — dla obliczeń zgodnych z metodologią GHG Protocol,
• dostawcy paliw — czasem podają własne dane.

Krok 4: Oblicz i zsumuj

Pomnóż zużycie przez współczynnik dla każdego źródła, a następnie zsumuj wyniki. Wynik podaj w tCO₂e (tonach ekwiwalentu dwutlenku węgla).

Przykład:
Firma zużyła 50 000 litrów oleju napędowego w ciągu roku. Współczynnik emisji dla oleju napędowego wynosi ok. 2,68 kg CO₂e/litr.

50 000 l × 0,00268 tCO₂e/l = 134 tCO₂e

Jak policzyć Scope 2 — dwie metody

Dla Scope 2 istnieją dwa podejścia obliczeniowe, które dają różne wyniki:

Metoda lokalizacyjna (location-based)

Używa średniego współczynnika emisji dla sieci energetycznej w danym kraju. Dla Polski publikuje go KOBiZE — wartość zmienia się co roku w zależności od miksu energetycznego.

Emisja Scope 2 = Zużycie energii [MWh] × Krajowy współczynnik emisji [tCO₂e/MWh]

Przykład:
Firma zużyła 200 MWh energii elektrycznej. Krajowy współczynnik emisji dla Polski wynosi (orientacyjnie) ok. 0,7–0,8 tCO₂e/MWh.

200 MWh × 0,75 tCO₂e/MWh = 150 tCO₂e

Metoda rynkowa (market-based)

Uwzględnia rzeczywiste umowy zakupu energii — np. certyfikaty gwarancji pochodzenia (GOs), kontrakty PPA z OZE. Jeśli firma kupuje energię z certyfikowanego źródła odnawialnego, jej Scope 2 może być znacznie niższy lub nawet zerowy.

Którą metodę wybrać?
VSME i ESRS zalecają ujawnienie obu wartości, jeśli to możliwe. Dla firm, które nie mają umów na energię z OZE, obie metody dadzą podobny wynik — wystarczy metoda lokalizacyjna.

Najczęstsze błędy przy obliczaniu emisji w firmie

• Pominięcie floty leasingowanej — jeśli firma kontroluje użytkowanie pojazdu, emisje z jego spalania należą do Scope 1, niezależnie od formy własności.
• Mylenie Scope 2 z Scope 3 — zakup energii to Scope 2; transport przez zewnętrznego przewoźnika to już Scope 3.
• Użycie nieaktualnych współczynników — współczynniki emisji dla polskiej sieci energetycznej zmieniają się co roku. Zawsze sprawdzaj aktualną wersję z KOBiZE.
• Brak dokumentacji źródłowej — samo wyliczenie bez faktur, ewidencji paliwa i danych z liczników nie przejdzie audytu ani weryfikacji kontrahenta.
• Raportowanie tylko energii elektrycznej w Scope 2 — ciepło sieciowe i chłód z zewnątrz też wchodzą do Scope 2.

Checklista: co zebrać przed obliczeniem Scope 1 i Scope 2

Dane do Scope 1:

• Faktury za gaz ziemny / olej opałowy (m³ lub MWh lub litry)
• Ewidencja zużycia paliwa przez flotę (litry, rodzaj paliwa)
• Dokumentacja uzupełnień czynników chłodniczych
• Lista agregatów prądotwórczych i ich zużycie paliwa

Dane do Scope 2:

• Faktury za energię elektryczną (MWh)
• Faktury za ciepło sieciowe (GJ lub MWh)
• Informacja o umowach na energię z OZE lub certyfikatach GOs
• Aktualny współczynnik emisji KOBiZE dla energii elektrycznej w Polsce

FAQ — najczęściej zadawane pytania

Czy MŚP musi obliczać Scope 1 i Scope 2?
Nie ma ogólnego obowiązku prawnego dla MŚP. Jednak firmy współpracujące z dużymi kontrahentami objętymi CSRD są coraz częściej proszone o te dane jako część łańcucha dostaw. Standard VSME przewiduje ich ujawnienie dobrowolnie lub na żądanie.

Czym różni się Scope 2 od Scope 3?
Scope 2 dotyczy wyłącznie zakupionej energii (prąd, ciepło, chłód). Scope 3 obejmuje wszystkie pozostałe emisje pośrednie — transport zewnętrzny, zakupione materiały, podróże służbowe, użytkowanie produktów przez klientów itd. Scope 3 jest znacznie szerszy i trudniejszy do obliczenia.

Jakie jednostki stosować w raportowaniu emisji?
Standardową jednostką jest tCO₂e — tony ekwiwalentu dwutlenku węgla. Ekwiwalent uwzględnia różne gazy cieplarniane (CO₂, CH₄, N₂O, HFC itd.) przeliczone na wspólną miarę według ich potencjału cieplarnianego (GWP).

Skąd wziąć współczynniki emisji dla Polski?
Podstawowym źródłem jest KOBiZE (kobize.kzgw.gov.pl), który publikuje krajowe wskaźniki emisyjności dla energii elektrycznej i ciepła. Dla paliw można korzystać z tabel IPCC lub danych dostawców.

Czy obliczenia muszą być weryfikowane zewnętrznie?
W ramach VSME weryfikacja zewnętrzna nie jest obowiązkowa. Jednak jeśli dane trafiają do raportu ESG dużego kontrahenta lub są podstawą do certyfikacji, warto zadbać o rzetelną dokumentację i spójną metodykę — to ułatwia ewentualną weryfikację.

Co zrobić z wynikiem — jak go wykorzystać?
Wynik w tCO₂e to punkt wyjścia do: porównania rok do roku, wyznaczenia celów redukcji, odpowiedzi na ankiety ESG kontrahentów, ujawnienia w raporcie VSME oraz oceny opłacalności inwestycji w OZE lub efektywność energetyczną.

Podsumowanie

Obliczenie Scope 1 i Scope 2 to nie projekt na miesiące — to kilka tygodni pracy z danymi, które firma w większości już posiada. Kluczowe jest zebranie danych o zużyciu paliw i energii, dobranie aktualnych współczynników emisji oraz zastosowanie spójnej metodyki zgodnej z GHG Protocol.

Dla firm wdrażających VSME to obowiązkowy element modułu środowiskowego. Dla firm, które jeszcze nie raportują — to inwestycja, która zwróci się przy pierwszym zapytaniu od kontrahenta, banku lub audytora ESG.

Chcesz wdrożyć VSME w swojej firmie?

Jeśli zastanawiasz się, jak przeprowadzić obliczenia emisji w praktyce i jak wpisać je w strukturę raportu VSME — sprawdź, jak wygląda nasze podejście do wdrożenia tego standardu w firmach różnych branż.

👉 Dowiedz się więcej o standardzie VSME i naszym wsparciu dla firm